Foto: LCV/Shutterstock
De Belastingdienst noemt Bitcoin op haar eigen website een “virtueel betaalmiddel” en vergelijkt het met “de handel in gewone valuta zoals de Japanse Yen of de Amerikaanse dollar.” Twee pagina’s verder valt datzelfde goed onder “overige bezittingen” in box 3, naast beursgenoteerde aandelen en derivaten.
Voor de omzetbelasting is Bitcoin dus een valuta, voor de inkomstenbelasting een aandeel. Het Nederlands Bitcoin Instituut werkte deze tegenstrijdigheid onlangs uit. Het opvallende is niet de inconsistentie zelf, maar de vraag die eronder ligt en die wetgever noch toezichthouder ooit stelde: wat is Bitcoin economisch eigenlijk?
Dat antwoord zit niet in een fiscale categorie, maar in de economische theorie over hoe geld ontstaat. Daarover wordt al meer dan een eeuw een fundamenteel debat gevoerd, dat in de Nederlandse beleidsvorming opvallend afwezig is.
Twee scholen, twee antwoorden
De eerste school is het chartalisme: geld bestaat omdat de staat het tot geld verklaart. Georg Friedrich Knapp noemde geld in 1905 een “schepsel van de rechtsorde” – niet de intrinsieke eigenschappen maken geld tot geld, maar de erkenning door de soevereine staat.
In onze tijd vond die positie nieuwe stem in Modern Monetary Theory: de plicht om belasting in een valuta te betalen dwingt de vraag ernaar af. Vanuit dit kader is Bitcoin per definitie geen geld, niet omdat het er empirisch in tekortschiet, maar omdat het buiten het staatssysteem staat dat geld definieert.
De Nederlandsche Bank hanteert dit kader impliciet: haar Occasional Study uit 2022 noemt Bitcoin “ongeschikt als geld” wegens volatiliteit, beperkte acceptatie en het ontbreken van een stabiliserende autoriteit. Voor het bewaken van prijsstabiliteit binnen een fiatsysteem is dat werkbaar – het euro-systeem is immers zelf een chartalistisch systeem.
De tweede school is de Oostenrijkse, met Carl Menger’s On the Origins of Money uit 1892 als fundament. Menger stelde een vraag waar het chartalisme moeilijker raad mee weet: hoe is geld ooit ontstaan, lang voordat er staten waren die het konden decreteren?
Zijn antwoord: geld is een spontane marktuitkomst. In ruilhandel zochten mensen het goed dat ze het makkelijkst weer konden doorverkopen, oftewel de verhandelbaarheid die Menger Absatzfähigkeit noemde, en kwamen geleidelijk samen op één goed dat het breedst werd geaccepteerd.
Denk aan schelpen, zout, zilver en later ook goud. Vervolgens kwam pas de staat om het bestaande monetaire goed te formaliseren, maar niet om het te creëren. Von Mises bouwde dit uit in zijn regression theorem: elk geld van vandaag is terug te volgen naar een goed dat al marktwaarde had voordat het ooit als geld diende.
Het verschil is geen academisch detail. Het gaat om de vraag wie geld tot geld maakt: de staat of de markt? Voor het chartalisme schept de staat het geld; voor de Oostenrijkse school doet de markt dat en erkent de staat het hooguit achteraf.
Wat Bitcoin interessant maakt, is dat het zich gedraagt zoals Menger voorspelde. Een protocol met monetaire eigenschappen – schaarste afgedwongen door netwerk consensus, deelbaarheid, overdraagbaarheid, verifieerbaarheid zonder tussenpersoon, geen uitgever – wint geleidelijk verhandelbaarheid in een vrije markt, zonder staatserkenning en zonder centrale autoriteit.
Het proces dat Menger in 1892 beschreef, voltrekt zich in 2026, alleen dan in code. Wanneer het chartalistische kader wordt gebruikt om te concluderen dat Bitcoin “geen geld” is, volgt die conclusie rechtstreeks uit de definitie: het kader filtert de uitkomst al voordat het onderzoek begint.
Wie wil weten wat Bitcoin is, heeft een kader nodig dat niet op voorhand uitsluit dat geld ook buiten de staat om kan ontstaan. Menger’s benadering doet dat, het chartalisme niet.
Wat volgt uit de classificatie
Wordt Bitcoin als monetair goed geclassificeerd, dan krijgt het begrip “rendement” een andere lading. Een aandeel keert dividend uit en vertegenwoordigt een claim op toekomstige bedrijfswinst. Een monetair goed niet: goud, vreemde valuta en Bitcoin genereren geen kasstroom.
De waardestijging ten opzichte van de euro is dan geen rendement uit productiviteit, maar een wisselkoersbeweging tussen twee monetaire goederen. Dat onderscheid is geen Bitcoin-eigenaardigheid: de Duitse Bundesfinanzhof oordeelde in 2023 dat winst op Bitcoin na een jaar bezit is vrijgesteld, net als bij andere economische goederen die geen kasstroom genereren.
Die houdperiode is geen gunst, maar een werkbare manier voor het motief: wie kort handelt speculeert hoogstwaarschijnlijk op de wisselkoersbeweging, wie langer vasthoudt gebruikt het goed mogelijk als koopkrachtreserve. De oplossing is niet waterdicht, maar voor een werkbaar stelsel wel redelijk en het belangrijkste is dat het langetermijnsparen niet bestraft wordt.
De vraag aan de wetgever
De classificatie van Bitcoin als “overige bezitting” naast aandelen is geen analyse, maar een tekortkoming: geplaatst bij gebrek aan een betere categorie. Onder het huidige forfaitaire stelsel valt de schade nog mee. Maar onder de Wet werkelijk rendement, die per 2028 zou moeten ingaan en heft over de daadwerkelijke waardestijging, wordt de classificatievraag bepalend: wat telt eigenlijk als rendement?
De vraag is daarmee niet of Bitcoin-houders meer of minder belasting zouden moeten betalen, maar welke economische theorie de wetgever hanteert om te bepalen wat Bitcoin is en of die keuze expliciet wordt gemaakt of stilzwijgend wordt uitbesteed aan de chartalistische gewoonte van DNB en het ministerie van Financiën.
Het Europese Hof, de Duitse hoogste belastingrechter en de Amerikaanse toezichthouder namen de moeite die analyse uit te voeren.
De Nederlandse wetgever heeft die nog voor zich. Een wet die jaarlijks heft over een goed waarvan de eigen overheid niet kan uitleggen wat het is, mist het fundament dat een rechtsstaat hoort te bieden.
Mis nooit meer ‘waarom’ bitcoin of XRP stijgen
Bitcoin of XRP gedaald of gestegen? Wij vertellen waarom. Duizenden Nederlanders en Belgen gebruikten deze week de gratis Crypto Insiders app om realtime updates te ontvangen over koersbewegingen, breaking nieuws en opvallende trends. Voeg je bij hen – en mis nooit meer wat écht belangrijk is.
👀 Bekijken & meedoen
